TAŞINAMAYAN KÜLTÜR VARLIKLARI İLE HALFETİ VE ÇEVRESİ

Prof. Dr. Aynur DURUKAN*

        Sizlere sunmak istediğim bildiri, Ağustos 1997-Ağustos 1998 tarihleri arasında Hacettepe Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü'nce hazırlanan, Hacettepe Üniversitesi ile GAP İdaresi'nin ortak projesi olan ve 1999 yılında GAP İdaresi tarafından yayımlanan "Birecik, Halfeti, Suruç, Bozova İlçeleri ile Rumkale'deki Taşınmaz Kültür Varlıkları" adlı çalışmadan küçük bir kesittir.¹ Amacını, Güneydoğu Anadolu'muzun yalnız eserleri değil tabii güzellikleri açısından da en güzel beldelerinden biri olan ve hepinizin bildiği gibi şu anda büyük ölçüde Birecik Barajı sularının altında kalmaya başlayan Halfeti ilçesi ile çevresini üç yıllık bir süreç içindeki hızlı değişimleri ile tanıtmaktır (Resim 1-2).

        Öncelikle, bu titiz ve özverili çalışmayı gerçekleştiren ekip elemanlarımıza huzurlarınızda tekrar teşekkür etmek istiyorum. Benim dışımda ekibimizin en sürekli elemanları, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Araştırma Görevlilerinden Dr. Erdal Eser, Gazi Üniversitesi Mesleki Yaygın Eğitim Fakültesi El Sanatları Bölümü Araştırma Görevlilerinden Dr. Muhammet Görür, yine Hacettepe Üniversitesi Araştırma Görevlilerinden Suat Alp, doktora öğrencilerinden Sema Gündüz, mezunlarından Abdurrahman Şener olmuştur. Ayrıca, yine aynı üniversiteden Yard. Doç. Dr. Mustafa Akpolat, Öğretim Görevlisi Dr. Meryem Acara, Arkeoloji Bölümü Araştırma Görevlilerinden Atilla Engin, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyelerinden Prof. Dr. Kerim Türkmen ve yine aynı üniversitenin Öğretim görevlilerinden Dr. Burcu Ceylan, Hacettepe Üniversitesi Yüksek Lisans Programı mezunlarından Birgül Gökçe (Açıkyıldız), yüksek lisans öğrencilerinden Ceren Erel ile Barış Kıbrıs, mezunlarından Mete Mimiroğlu ve Ayşe Aldemir ekibimizde görev almışlardır. Ayrıca, GAP İdaresi adına da Hacettepe Üniversitesi mezunlarından Uzman Makbule Terzi çalışmalarımıza önemli katkılarda bulunmuştur.

        Halfeti İlçesi, Güneydoğu Anadolu bölgesinde, Şanlıurfa İli'nin batı kesiminde, Fırat nehri kenarında yer almaktadır (Çizim 3). Deniz seviyesinden yüksekliği 525 m. olan ilçenin kuzeyinde Adıyaman ili, doğusunda Bozova ilçesi, güneyinde Birecik İlçesi ve batısında Gaziantep İli  bulunur. Merkezi çukur bir yerde, Fırat nehri kıyısında bulunan ilçe, 35 km.lik asfalt yol ile Şanlıurfa-Gaziantep yoluna (eski ipek yoluna) bağlanmıştır. Fırat'ın doğu kenarında ve iç açan bir bayır üzerinde konumlanmış kasabanın Fırat'a yakın mahallelerinde ceviz, incir, dut, kayısı, erik ve nar bahçelerinin bulunduğundan 190) tarihli Halep Vilayeti Salnamesi'nde söz edilir.²

        Halfeti'nin 1990 yılı nüfus sayımına göre toplam nüfusu 36.083'tür. Bu nüfusun 4.167'si ilçe merkezinde, 6.451'i Yukarı göklü Kasabası'nda, 2.784'ü Argıl Kasabası’nda, 22.638'i ise köylerinde toplanmıştır. İlçede toplam 6.738 hane bulunmaktadır.³

        Halfeti ilçesi ile ilgili bilgiler çok sınırlıdır ve bir bölümünde, Halfeti'nin karşısında, Fırat'ın batı sahilinde, Gaziantep iline bağlı Yavuzeli İlçesi'nde yer alan Rumkale ile özdeşleştirilmiştir.⁴

        Yörenin geçmişine baktığımız zaman, Algaze başkanlığında bir Amerikan ekibi tarafından Fırat havzasında, Kargamış'tan Halfeti'ye kadar uzanan alanda arkeolojik bir yüzey araştırması yapıldığı belirlenmiştir.⁵ Yürütülen bu yüzey araştırmasında, Fırat vadisinin Halfeti kesiminde üç küçük yerleşim saptanmıştır. Bu yerleşimlerden Kale Meydanı' nda Eski Tunç Çağı IV ve Ortaçağ, Karaçali'de Eski Tunç Çağı IV, Ören Bahçe'de Geç Roma dönemlerine ait seramik parçalan bulunmuştur. Sultantepe'de yürütülen kazı çalışmalarında ise, Roma dönemine ait yapı kalıntılarına rastlanmıştır.⁶

        İ.Ö. 2. binde Hurri-Mitannilerin, İ.Ö. 1. binde ise Aramilerin, Akamenidlerin ve Seleukosların egemenliği altına girmiştir. İ.S. 74'te ise, Halfeti ve çevresi Roma İmparatorluğu'nun Suriye eyâletine bağlanarak bu dönemde yeniden kurulmuş ve “Ekamia” adıyla anılmıştır.

        Tarihte Rumkale olarak adlandırılan, Memlukların yönetimi altında iken Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılan yerleşim, 19. yüzyıl sonlarında Halep Vilâyeti, Urfa Sancağı'na bağlı Rumkale Kazası'nın merkeziydi.⁷ Merkez olarak 1924 yılına kadar Gaziantep'e bağlı kalmış, bu tarihte Halfeti olarak adlandırılmıştır. 1926'da Birecik ilçesine bağlı bir nahiye, 1954 yılında ise Urfa iline bağlı bir ilçe merkezi olmuştur.⁸

        19.   yüzyıl sonlarında 280 haneli kasabada 1 Cami, l Mekteb-i Rüşdiye (Ortaokul), l Mahalle Mektebi, l Eczahane ve 45 Dükkân bulunmaktaydı.⁹  1895 yılında ise kasabada, 1 Hükümet Konağı, 16 Cami ve Mescit, 2 Kütüphane ve Medrese, 55 Dükkân, l Fırın, 48 Değirmen bulunduğu belirtilir.¹⁰ 1901yılında ek olarak l Redif-i Debvai, l Hamam, l Debbağhane yapıldığı, fırın sayısının dörde çıktığı, kaza içinde bini aşkın bahçe ile üç bine yakın bağ ve köylerinde (Cibin ve Anhas) 3 Kilise bulunduğu anlaşılır.¹¹ 1904 tarihinde l Cami-i Şerif’ten söz edilir. Bu tarihte dükkân sayısı 63'e, değirmen sayısı 50'ye çıkmıştır.¹² Yerleşimdeki hane sayısı 1906'da 455'tir ve l Medrese’nin varlığından söz edilir.¹³

        Kasabanın her yanı ormanlarla çevrili olduğundan, 20. yüzyıl başlarında Antep, Birecik ve Urfa'ya kömür ve odun ihraç edilirdi. Kasaba ve çevresinde hemen her tür tahıl ve meyva üretilir, bunların bir bölümü çevre kasabalara ihraç edilirdi.¹⁴

        20.  yüzyıl başlarında sekiz yüze yakın hanesi olan Halfeti Kasabası'nda, çoğu Müslüman olan Türkler ve Kürtler yaşardı. Yalnız, Kilise sayısı 3'ten 2'ye düşen Cibin (bugün Saylakkaya) ve Anhaş köylerinde daha çok Ermeniler oturmaktaydı.¹⁵ Ayrıca, Halfeti'nin kuzey kesiminde de Ermenilerin yaşadığı ve burada bir Ermeni mahallesinin bulunduğu yöre halkı tarafından belirtilmiştir. Günümüzde yerleşimdeki eski eserler arasında; 1998 yılında harap durumda bulunan ve bugün tümüyle sular ulunda kalan 1211/1 796-97 tarihli Lâtifzade Hamamı (Resim 4-5); 1260/1844 yılında yapılmış, 1324/1906'da onarım geçirmiş ve bugün kısmen sular altında kalan Merkez Camii (Resim 6-7) ile 1328-30/1910-12 tarihli Bey Konağı (Resim 8), Muhittin Ganneci Evi (Resim 9) ve bugün kısmen sular altında kalan 1284/1867-68 tarihli  "Hamamlı Ev" (Resim 10) sayılabilir. Salnamelerde belirtilen 15 cami ve mescit, 2 kütüphane ve medrese ile debbağhanenin ne yazık ki tümüyle yıkıldıkları anlaşılmaktadır Ayrıca günümüzde ilçenin bir mahallesi konumunu kazanmış eski Çekem Köyü'nde Mescit,Türbe ve Hazire'den oluşan Türbe kitabesi 797/1395 tarihli olan bir külliye (resim11-12)ile doğusunda, içinde başka hiç bir yerde rastlamadığımız ilginç türbevari eski mezar taşları en erken tarihlisi geçen yüzyılın sonuna ait Mezarlık (Resim 13)da,türbenin kubbesi dışında tümüyle sular altında kalmıştır.

        Halfeti çevresinde de bazı  eski eserlerin bulunduğu bilinmektedir, Halfeti'ye bağlı Durak Köyü'nün 900'lerden önce kurulduğu belirtilir. Köyün camisi ise 1945 yılında yapılmıştır, Eski adı Ank olan Yeşilözen Köyü 'nün kuruluş tarihi bilinmemekle birlikte, çok eskilere dayandığı belirtilir. Köyde, yapım tarihi bilinmeyen bir Kale bulunur.¹⁶ 900'lerden önce kurulduğu belirtilen Ortayol Köyü 'nün çevresinde eski mağaralar ve eski yerleşim yerlerinin bulunduğu bilinir.¹⁷ Saylakkaya (Cibin) Köyü'nde 50 yıl kadar önce kiliseden camiye çevrilmiş ve yörede "Kilise Camii" olarak bilinen İbrahim Halilullah Camii (Resim 14) ve Savaşan Köyü 'nde bugün tümüyle sular altında kalmış Kilise (Resim15), Kalkan Köyü Kantarma Mezrası'nda tarihsiz, ancak mimarî özellikleri Ortaçağ'a ait olabileceğini düşündüren Han kalıntısı (Resim 16) bulunur.

        Yerleşme tarafımdan son olarak, suların yeni yükselmeye başladığı Mayıs Ayında (2000) görülmüştü. Bölgenin durumu, resimlerden de anlaşılacağı gibi Eylül sonunda Dr. Muhammet Görür tarafından belgelenmiştir Kendisine bu özverili çabası için teşekkür ediyorum. İzlenimlerini bana aktaran Dr. Mahmut  Görür'ün yazısında zaman zaman alıntılar yapmaya çalışacağım. ''Her şey iki yıl öncesi gibiydi ta ki Halfeti'ye 12-13 km. kalana kadar. Burada iki yıl önce görmediğimiz, yolun güney ve kuzeyinde bir uydu şehir ile karşılaştık (Resim 17)Güneydeki bölüme girişin batısında çok katlı sağlık ocağı,geniş yollar,iki yanda farklı renklerde boyanmış yan yana tek katlı, damlarında uydu antenlerin güneş ışığından yararlanmak için kurulan ayna sistemleri,damların üzerine serilmiş fıstıklar, iplere asılmış ve kurutulan biberler ile patlıcanların    görüldüğü evlerden oluşan mahalleleri, arada evlerden çıkan küçük çocuklar da olmasa âdeta terkedilmiş bir kasaba görünümündeki yeni Halfeti (Resim 18). Belki de doğduğu, büyüdüğü, çocukluğunun, gençliğinin ve yaşlılığının geçtiği, baba evini, ata ocağım, bağını, bahçesini, acı ve tatlı anılarını, kısacası ömrünü geçirdiği yerleri, namusu savdığı toprağını sulara teslim etmenin utancıyla evlerinden çıkamıyordu genç ve yaşlı Halfetililer. Bu nedenle sokaklarda,hiçbir şeyin farkında değilmiş gibi evlerine ve yurtlarına alışmaya çalışan çocuklar görülüyordu. "

        "Tepeden aşağıya doğru inerken ilk olarak büyük bir bölümü ile Halfeti ve diğer merkezlerle tek bağlantısı olan yolunu da sulara gömen Çekçin Mahallesi"nin kalan bölümü görünüyor. Biraz sonra bir tepede durup Halfeti 'ye bakıyoruz. Bir tarafta bağ ve bahçelerinin tamamını, aşağı kesimdeki evlerini, dükkânlarını ve Lâtifzade Hamamı 'm Fırat 'in sularına kurban verdiği için üzülen, ağlayan Halfeti 'yi; diğer tarafta ise geride kalan Merkez Camii, minaresi, eski ev ve konakları ve yaşayan/arıyla, her gün biraz daha yükselen ve koynuna Halfeti 'den bir şeyler alıp götüren, yutan l-'ırat 'a meydan okuyan; henüz ölmedim ayaktayım diyen Halfeti 'yi görüyoruz. Fakat görünen o ki, insanın ömrünü çalan saatler ve günler gibi, Fırat da her geçen gün Halfeti 'nin güzelliklerini çalmış ve çalmakta."

        Sular Üstünde ve Altındaki Taşınamayan Kültür Varlıkları Hakkında Bilgi:

        Merkez Camii: Halfeti'nin ilçe merkezinde. Gökçek sokakta, arazinin batıya doğru eğimli olması nedeniyle yüksek bir platform üzerinde yer alır. Yapının alt kısmı Birecik Barajı'nın  sularından etkilenmiştir. Yine Dr. Muhammet Görür' den bazı alıntılar yapmak istiyorum: "Aşağıya indiğimizde şehir merkezinde de sürprizler bizi beklemekte. Merkez Camii 'nin güney cephesine kadar giden yolun da camiye yaklaşık 50 in. kalana kadar sular altında kaldığını görüyoruz. Bu nedenle camiye gitmek için üstteki sokağı kullanıyoruz. Bizi ilk karşılayan caminin minaresi, daha sonra kubbesi, kuzey ve doğu cepheleri oluyor, iyice yaklaşıyoruz ve caminin üç yönden (güney, batı ve kısmen kuzey) sularla kuşatılmış olduğunu görüyoruz. Giriş kapısı da suların altında kaldığı için yapının çatısına çıkarak, minaresinin merdivenlerinden aşağıya iniyoruz. Su henüz son cemaat yerine kadar gelmediği için buradan, kapı ve pencereleri sökülen, halı, avize ve lâmbaları toplandığı için viraneye dönen yapının içine giriyoruz. Tonozlara baktığımızda birleşme noktalarındaki çatlaklar dikkatimizi çekiyor. Yine yapının batısındaki avlu ve şadırvanın da suların altında kaldığım görüyoruz . "

        Kuzeyindeki son cemaat yerinin güney duvarında kapısı üzerinde yer alan yan yana iki kitabeden daha küçük boyutlu olan batıdakînde, yapının 1260/1844 yılında İnşa edildiği ve 1286/1869-70 yılında âlim olduğu belirtilen mütevelli Abdüllatif oğlu Mehmed tarafından onartıldığı yazılıdır. Doğudaki kitabeden ise, İbrahim Reşid Efendiler tarafından Şemsî 1324/1945 yılında onarıldığı yazılıdır (Resim 19). Son cemaat yerinin doğu duvarında, minare kapısı üzerinde yer alan 3. kitabeden, minarenin 1316/1898-99 yılında İbrahim Efendi tarafından yaptırıldığını ve 1324/1906 yılında onarıldığını öğreniyoruz.

        Yapıda oldukça değişik bir plân şemasıyla karşılaşılmaktadır. Enlemesine üç şahından oluşan iç mekânın orta bölümündeki dört payeye atılmış sivri kemerlerle oluşturulmuş kare birim pandantif geçişli bir kubbeyle, kubbeli birimin iki yanı birer, kuzey ve güneyindeki  sahınlar ise üçer haç tonozla örtülüdür (Çizim 20,21, Resim 22). İbadet mekânında (11.60x16.60 m.), orta bölüm dışında bölüntü olmamasına karşın, haç tonozların kullanımı, başta Birecik olmak üzere bölgedeki çok bölüntülü tipteki örneklerle benzerlik gösterir (Şanlıurfa Halil ür-Rahman ve Diyarbakır Nasuh Paşa Camileri; Suruç Ulu Camii'nde yan birimler düz tavanla örtülü). Üç bölümlü son cemaat yeri de, yörede yaygın olarak kullanılmış haç tonozlarla örtülüdür. Caminin plân şemasının yanı sıra en ilgi çekici Özelliklerinden biri, doğu ve balı cephelerinin önünde eyvan kuruluşunda dükkânların bulunmasıdır (Resim 6). Ayrıca, kuzey ve doğu cephelerinin önündeki yolun karşı tarafında da, günümüzde büyük ölçüde yıkılmış dükkânlara yer verilmiştir (Resim 23). Caminin iki yanındaki on altı dükkâna ek olarak, harap durumdaki dükkânların varlığı, yapının yoğun bir ticarî dokunun ortasında konumlandığını ve geçen yüzyıl sonlarına ait Salnameler' de sözü edilen dükkânların büyük bir bölümünün    bu    dükkânlar    olduğunu düşündürmektedir. Ayrıca yapıda, yöredeki genel eğilimden farklı olarak sınırlı da olsa süsleme ile karşılaşmaktayız. Mihrapta çift renk (beyaz-yeşil) kullanımın yanı sıra, hem geometrik hem de bitkisel süslemeye yer verilmiştir. Minarede ise, şerefe altında bitkisel motiflerle süslü çini tabaklar dikkati çeker.

        Çekem Mahallesi Mescidi ve Türbesi: Mescit: türbe ve imam odasından oluşan yapı topluluğu (10.00x23.00 m.), eski dokusunu hâlâ koruyan Çekem Mahallesi merkezinde yer alırdı. Halfeti'nin aşağı .kesimiyle birlikte tüm mahalle Birecik Barajı suları altında kalmıştır (Resim 11-12). Yine Dr. Muhammet Görür' den bazı alıntılar yapacağım: "Şehir merkezine tekrar döndüğümüzde, Lise'nin üst kısmındaki kapalı garajdaki banklarda oturan birkaç kişi gördük. Yanlarına giderek konuşmaya başladık. Orada ne yaptıklarını sorduğumuzda, Çekem Mahallesi 'ne gitmek için tekne beklediklerini öğrendik. Biz de Çekem Mahallesi 'ne gideceğimiz İçin onlarla beklemeye başladık. Bu arada yaptığımız  sohbette, yol sular altında kaldığı ve başka kara yolu olmadığı için tek yolun sudan ve teknelerle sağlandığını, teknelerin her zaman bulunmadığım,  taşıma ücretinin ki.fi bayına 10 milyon lira gibi yüksek bir ücret olduğunu öğrendik. Yine yol olan ve tekne bulunamadığı için çocukların okula gidip gelemediğini, hastaların yine aynı nedenle sağlık ocağına gitmekle zor/andığını söylediler. Ayrıca, fıstık bahçeleri olanların da fıstıkları Halfeti'ye getirmekte oldukça güçlük çektiklerini, taşımanın teknelerle yapılması yüzünden teknelerin küçük olması ve sefer ücretlerinin yüksek olması gibi nedenlerle maddî olarak da zararlarının çok olduğunu öğrendik. Yine f ıslıktan incire, portakal ve limondan nara, muza kadar pek çok meyvenin yetiştirildiği bahçeler sular allında kaldığı için, eskiden vakitlerini buralarda bahçe sulayarak, meyve ağaçlarına bakım yaparak geçiren genç ve yaşlılar, artık uğraş alanlarını da kaybettikleri için üzülmekle ve kendilerini işe yaramaz hissetmektedirler. Bu da bize Halfetililerin, yalnız maddî ve manevî değil, psikolojik açıdan da problemlerle karşı karşıya kaldıklarını, sorunlara kısa sürede çözümler üretilmezse, Halfeti gibi Halfetililerin de kaybedileceğini göstermektedir."

        "Bu arada beklenen tekne geldi ve bizleri a/arak Çekeni mahallesine doğru ilerlemeye başladı. 15 dakikalık bir yolculuktan sonra Çekem mahallesine ulaştık. Alt kesimlerin tamamen sular allında kaldığı mescit, türbe ve hazireden oluşan yapı topluluğundan, sadece alemi eğilmiş kubbe görülmekteydi (Resim 12). Yapıların duvarlarıyla birlikle, doğusundaki mezarlıkta bulunan maket biçimindeki mezar taşlan da kurtarılamayarak sular altında kalmıştı (Resim 13). Çekem mahallesinde de sokaklarda kimselerin bulunmaması dikkatimizi çekti. Su içmek için girdiğimiz ev sakinlerinin yaslısı ve gencinin ortak sorunu, ulaşım ve bu nedenle aksayan eğitim ve sağlık hizmetleriydi. Halkın ortak isteği ise, yeni yerleşmede kendilerim! de er verilmesi, çocuk/arın rahatça okula gidebilmesi ve çalışmak için işti. "

        Yapı topluluğunun yalnız türbesinde İnşa kitabesi karşımıza çıkar. Kapıyı üzerindeki kitabesine göre Türbe, Ramazan 797/20 Haziran-19 Temmuz 1395 yılında Şeyh Hacı Ali için Memluk sultanı Ebu Said Barkuk zamanında saltanat naibi Emir Alptuğ Tekin tarafından yaptırılmıştır (Resim 24). Halfeti'nin en erken tarihli Türk yapısı olması açısından ayrı bir önem taşır. Büyük ölçüde yenilenmiş mescit de muhtemelen aynı tarihlerde yapılmış olmalıdır.

         Ancak, imam odası ve avlu yeni eklemelerdir.

        Mescit, enlemesine iki salimli planı (5.80x11.10 m.) ve ahşap tavanıyla yöredeki bu tür yapıların en büyük boyutlu örneğidir (Çizim 25). Bu plan şemasının Güneydoğu Anadolu bölgesinde Şanlıurfa'dan Diyarbakır ve ilçelerine (Hani), Mardin'e ve Bitlis'e kadar birçok örneği vardır. Mescide doğudan bitişik türbe, eyvan kuruluşunda sivri tonozlu giriş bölümü ile dört yönde kemerlerle kareye dönüştürülerek pandantif geçişli bir kubbeyle onulmuş ana mekândan oluşur. Bu plân. şeması, giriş bölümü bulunmayan örnekleriyle hem Güney Doğu Anadolu'da, hem de Suriye'de karşımıza çıkar.

        Lâtifzade Hamamı: İskele Caddesi'nde bulunan hamamın güneyinde yol, kuzeyinde ise bir dere bulunurdu. 1998 yılında oldukça harap durumda ve kullanılmayan yapı tümüyle baraj sulan altında kalmıştır (Resim 4-5). Soyunmalıktan soğukluğa açılan kapının kemer alındığındaki kitabesinde, Osmanlı sultanı II. Abdülhamid zamanında 1311/1893-94 yılında Lâtifzade Mehmed Bakır İbrahim Efendi tarafından "pınarın karşısında" inşa ettirildiği yazılıdır (Resim 26). Hamamın soyunmalık bölümü, Birecik'teki Hasan Baba Hamam'ında (1269/1852-53?) olduğu gibi, duvar payelerine oturan sekizgen seması ve tromp geçişli kubbesiyle, çevredeki örneklerden farklı bir uygulamanın ürünüdür. Yapıda yöredeki diğer hamamlardan farklı olarak, soyunmalığın kuzeydoğusunda, kare plânlı ve kubbeyle örtülü büyükçe bir soğukluk dikkati çeker; bu bölüm tümüyle ılıklık ve sıcaklıktan soyutlanmıştır. Soyunmalığın güneydoğusunda dikdörtgen planlı ve sivri tonoz örtülü ılıklık yer alır. Ilıklığın bölgede, Özellikle Birecik'te benzer örnekleri görülür. Sıcaklık ise, Birecik'teki 981/1573-74 tarihli Mahmut Paşa Hamamı'ndaki gibi, Anadolu'da çok sık görülen dört eyvanlı ve dört halvetli plân şemasını yansıtır. Hamamın su deposu da, sivri tonoz örtüsü ile yöredeki Örneklerden ayrılır. Soyunmalık ve soğukluk bölümleriyle Suriye, ılıktık ve sıcaklık bölümleriyle Anadolu-Türk mimari geleneklerini bünyesinde taşır.

        Bey Konağı: Halfeti'nin merkezinde bulunan konak, selâmlık bölümü eyvanındaki kitabesine göre 1328-30/1910-12 yıllarında Bekir Bey tarafından yaptırılmıştır. Merkez Camii'nden doğuya doğru çıkan sokaktan 100-150 m. uzakta kayalara oturan, harem ve selâmlık bölümlerinden oluşan büyük boyutlu, metruk durumdaki konak ilçe halkı tarafından "Bey Konağı" olarak adlandırılır (Resim 8). Yapı yerleşimin üst kesiminde bulunduğundan, baraj sularından etkilenmeyeceği tahmin edilebilir. İkişer katlı olan harem ve selâmlık bölümleri, çok meyilli olan araziye ustaca yerleştirilmişlerdir (Çizim 27). her iki bölümün de alt katlarının doğusu kayaya oturur. Öndeki haremin alı katı ahır ve geçitten oluşur. Avludan girilen haremin T planlı sofalı planı, bölge evlerinden farklı bir düzenlemeye işaret eder. Fırat'ın etkileyici görünümüne yönelik bir konumlandırmanın hemen fark edildiği evin sofa dışında beş odası ve bir balkonu bulunur. Güneydoğu Anadolu'nun gelenekli konut mimarlığına uygun olarak yapılmış olan selâmlık bölümünün alt katında, bir büyük oda ile iki yanında birer küçük oda bulunur; üst katında ise, ortadaki eyvanın iki yanına yerleştirilmiş birer odadan oluşan bir düzenleme görülür. Üst katın tavam yıkılmıştır.

        Bey Konağı'nın harem ve selâmlık bölümleri bezemeleri ile dikkati çeker. Haremin baş odasındaki nişlerde ve dolaplarda ahşap oymalara yer verilmiştir. Batı cephesindeki küçük pencereler kaliteli işçilik yansıtan bezeme elemanları olarak kabul edilebilir. Süsleme acısından selâmlık bölümü daha zengindir. Eyvanın önündeki balkonu taşıyan taş konsolun altındaki Barok etkili silmeler cephenin en önemli öğesidir (Resim 8). Eyvan kemerinin dış yüzündeki diş sıralı silme ile üzengi seviyesindeki silmeli yastığı destekleyen küçük ikili sütun düzenlemeleri de, eyvanın dikkati çeken bezemeleridir. Üst kattaki odaların ahşap kaplamaları ile dolaplardaki ahşap oymalar, mekânları zenginleştiren bezeme öğeleridir. Ayrıca, eyvan ile iki yanındaki odaların duvarları üstte, diğer evlerde görülmeyen üç kademeli profillere sahip taş sırası ile sonlanın Halfeti evlerinin hemen hepsinde karşımıza çıkan küçük pencereler, bu yapıda ilginç biçimleri, taş çerçeveleri ve kaliteli işçilikleriyle cephelerde dikkati çeker.

        Muhittin Ganneci Evi: Bey Konağı'na yakın konumda, Göksel sokakta yer alan ev, topografya verilerinden yararlanılarak, Fırat'ın güzel manzarasına dönük bir konumlandırma ile yapılmış büyük boyutlu bir yapıdır (Resim 9). Kollan aynı uzunlukta olmayan "U" biçimli plana sahip evin önünde geniş bir bahçe bulunur. Evin güney kanadının sonradan eklendiği anlaşılmaktadır. İki katlı evin alt katı mutfak, kiler, depo ve ahırdan oluşur. Güneydeki geniş mutfağın içinde büyük bir ocak dikkati çeker. İki bölüm halindeki üst katta, doğudaki eyvanın iki yanında kiler ve depo görülür. Kuzey eyvanın doğusunda ve batısında birer oda bulunur; batıdaki oda baş odadır. Batıdaki eyvanın kuzeyine iki, güneyine bir oda yerleştirilmiştin

        Yapının alt katında batıya bakan eyvanın İki taş sütunla desteklenen düz atkı uygulaması ilginçtir. Üst katın batıya açılan yuvarlak kemerli eyvanı, kemer taşlarının yüzeyindeki diş sırası ve zencerek, kilit taşındaki bitkisel motifleriyle dikkati çeker. eyvanın bezeli kemeri, profilli duvar payeleri üzerine oturan yastıkların üzerinde yer alır (Resim 9). Kemerin kilit taşının alt yüzünde ise, yuvarlak bir rozet içinde mavi bir şeridin üzerine ayet yazılmış ve bir köşesine ay yıldız işlenmiştir. Üst katta, batı eyvanın önünde, güneydeki eyvana kadar uzanan taş balkonu destekleyen ve aşağıya doğru küçülen Barok etkili profiller de batı cepheyi zenginleştiren öğeler arasındadır (Resim 9).

        Hamamlı Ev: Merkez Camii'nin doğusunda, alt katında bir hamam bulunan evin adı belirlenememiştir. 1998 yılında görülen yapının içine, kapısının üst seviyesine kadar sularla kaplanması nedeniyle Eylül 2000'de girilememiştir, İki katlı evin hamamı ve üst kattaki baş odası dışında diğer bölümleri büyük Ölçüde yenilenmiştir. Harap durumdaki depo olarak kullanılan baş odada, kalemisi bezemeler arasında 1284/1867-68 tarihli bir yazı dikkatimizi çekmiştir. Bu kitabe, yörede belirleyebildiğimiz en erken tarihli ev kitabesi olmasıyla da büyük bir önem taşır (Resim 10).

        Çekem Mahallesi Mezarlığı: Baraj suları altında kalmış olan mezarlık, Mescid' in doğusunda yer alır. Mescidin haziresi gibi kullanılan ve bir çevre duvarı içinde bulunan mezarlık, farklı biçimsel özellikler gösteren mezarlarıyla dikkati çeker (Resim 13). Mezarların çoğu günümüz mezar biçimi ve gömü anlayışını yansıtırken, iki mezar minyatür türbe kuruluşlarıyla diğerlerinden ayrılır. Mezarlığın batı bölümündeki mezar tarihsiz yazıtına göre Molla Yusuf'a aittir. Doğusundaki aynı tipte ikinci mezarın baş taşı üzerindeki kitabe 1317/1899-1900 tarihlidir ve âlim Hoca Ömer'in adını verir.

          Merkez Bucağı-Savaşan (Bilesur) Köyü Kilisesi: Tümüyle sular altında kalmış bir kaya kilisesi (5.50x17.00 m.) olan yapı iki bölümden oluşmaktaydı (Resim 15, Çizim 28), Tek nefli ve tek apsisli yapının iki bölümü de düz tavanla örtülüdür. Yanındaki bölüm narteks olmalıdır. Kilise ve narteksin doğu, güney ve batı duvarları tümüyle kazıma tekniğinde yapılmış farklı boyutta Yunan ve Malta haçlarıyla bezenmiştir (Resim 29).

        Merkez Bucağı-Saylakkaya (Cibin) Köyü İbrahim Halilullah (Kilise) Camii: Köyün merkezinde yer alan yapı 50 yıl önce kiliseden camiye dönüştürülmüştür (Çizim 30). Cami doğu-batı yönünde düzgün dikdörtgen planlıdır. Kuzeyde, camiye çevrildiğinde eklenmiş son cemaat yeri bulunur. Yapının güney cephesindeki kapı ve pencereler kiliseden kalmadır. İki sıra payelerle bölüntüye uğramış iç mekân haç tonozlarla örtülüdür (Resim 14), Plan şeması bölgede, özellikle Birecik, Halfeti, Suruç ve Bozova'nın yanı sıra Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin ve Bitlis'te karşımıza çıkar.

        Merkez Bucağı-Kalkan Köyü-Kantarma Mezrası Hanı: Köy  merkezinde, yenilenmiş caminin güneybatısındaki han oldukça harap durumdadır (Resim 16). Kesin inşa tarihi bilinmeyen yapı, yöre halkı tarafından "Selçuklu ham" olarak tanınır. Kuzeyinden ana yol geçen yapının avlusu ve kapalı bölümünün örtü sistemi tümüyle yıkılmıştır (Çizim 31). Özgününde avlu ve kapalı bölümden oluşan karma tipte bir han olduğu avlunun kalıntılarından anlaşılır. Yapının malzeme-teknik özellikleri Ortaçağ'a ait olduğunu düşündürür. Ayrıca, Halfeti'den Birecik'e giden yol üzerinde bulunması da bu görüşü destekler.

        İzninizle Dr. Muhammet Görür'den son bir alıntı yapmak istiyorum: "Akşam üzeri Halfeti 'den geri dönüp baktığımızda, Fırat havzası için hep söylenen suyla gelen kültürün ne olduğunu göremiyordum, ama suyla giden kültürün yoğunluğunu ve büyüklüğünü hissedip görebiliyordum. "

        Aslında Dr. Muhammet Görür bana söyleyecek pek fazla bir şey bırakmadı. Ama aslında söylenecek ve sanırım sorgulanacak o kadar çok şey var ki! Ülkemizin belirli kesimlerini, tüm güzellikleri ve eserleriyle teknolojinin kurbanı ediyoruz. Teknolojinin sanatı yok etmesine daha ne kadar göz yumulacağını bilemiyorum. Muhakkak ki ülkemizin barajlarla ve diğer teknoloji bankalarıyla bir an önce çok daha gelişmiş bir hayat düzeyine çıkarılması gerekiyor. Ancak bunun yolu, dünümüzü, tarihimizi, kültürümüzü, kısacası yaşanmış nice uygarlıklarımızı yok ederek yada uzun yıllar boyu sulara mahkum ederek olmamalı. Bir ülkenin gelişmişliği, teknolojisi ile sanatının bir arada yaşamasıyla mümkündür, yoksa her şeyin salt teknoloji uğruna yok edilmesiyle değil. Bir orta yol bulunamazsa, kısa süre içinde başta Hasankeyf olmak üzere daha nice güzelliklerimizi sulara terk edeceğiz. Bunu sadece sanat tarihçisi olarak değil, sanata ve tarihe karşı tutkusu olan bir kişi olarak da hiç bir şekilde kabul edemiyor ve içime sindiremiyorum.

arsiv.hurriyetim.com.tr sitesinin 15 Kasim 1998 tarihli tatil Pazar bölümünden alinmstir.

Halfeti’nin siyah gülü

Halfeti, Orta Fırat bölümünde, Şanlıurfa'ya bağlı bir ilçe. 35 kilometrelik bir yolla Birecik'e, oradan da Gaziantep-Şanlıurfa yoluna bağlanıyor. Akdeniz ikliminin hüküm sürdüğü ilçe, meyveleriyle, tarihiyle, kişileriyle ve siyah gülleriyle ünlü. Rum Kale, Merkez Ulu Cami, Ermeni Adır Usta, Hacı Hös'ün eriği, Cibin Köyü'nden Abey Misey Ağa, Lamo Sait'in gülleri, Mıtrıp Mahallesi, Kemaneci Abo, Davulcu Damat Asım Ekren'in dedesi Kemancı Halilo...

Muz'dan greyfurta, hurmadan fıstığa binbir meyvenin yetiştiği bu yeryüzü cennetindeki herkes, her Halfetili anlatılamayacak derecede üzgün. Bir yıl sonra Birecik Barajı'nda su toplandığında Halfeti, Fırat'ın altında kalacak. Binlerce yıllık geçmişi, kültürü, doğasıyla hayatı boğulacak.

Halfetili Yazar Müslüm Yılmaz, öyle üzgün ki sevgili kasabasının anısına bir kitap yazdı şimdiden: ‘‘Kendi Sularında Boğulacak Bir Kent: Halfeti’’ Kitabı okuduktan sonra, hazır Urfa'ya gitmişken Halfeti'yi görmek farz oldu. Hele birçoğumuzun belleğinde Halfeti adı, Abdullah Öcalan ve Melih Gökçek'ten başka isim çağrıştırmayan talihsizlikteyse... GAP'ın su yollarının ulaşmasının on yıllar alacağı kurak ovalardan geçip Fırat havzasına ulaştığımızda bir vahayla karşılaşıyoruz. Yeşilin binbir çabayla örttüğü tarihi minareler, Ermeni işi oymalı taş binalarla işte Halfeti.

Fırat'a paralel, mutlaka Fırat manzaralı yapılar. Çok katlı betonarme bina yok gibi. Dokusunu, geçmişini yitirmemiş ender ilçelerimizden. Yaşlılarla konuştukça Müslüm Yılmaz'ın ne kadar haklı olduğunu anlıyoruz. ‘‘Gelecek günleri düşündükçe içim yanıyor. Binlerce yıllık bir tarihle sulara gömülecek kentimi ve sular altında kalacak kendi tarihimi düşünüyorum. O zaman kendimi çok yalnız ve temelsiz hissediyorum. O milyonlarca ampülü yakacak, binlerce motoru çalıştıracak elektrik sanki içimden geçiyor. Mutluluğun ve mutsuzluğun adı Fırat geliyor aklıma.’’ Halfeti, GAP alanı içinde su kültürü olan ender ilçelerden. Suyu kullanmayı, suya saygıyı iyi biliyor.

CENNETTEKİ MUTSUZLUK

Ermeni Adır Usta'nın 1804'te yaptığı Merkez Ulu Cami, Ermeni ve Osmanlı mimarisinin en güzel örneklerinden. Yine Adır Usta ve adsız Ermeni ‘‘Havara Taş’’ ustalarının yaptığı binalar ve hamam... Bazıların çatısı yok. Ama duvarlar bütün haşmetiyle zamana direniyor. Her evin bahçesinde siyah gül var. Siyah bir gülü ilk kez görmenin şaşkınlığı ve sevinci az sonra duyacaklarımızla kedere dönüşüyor. Siyah gül, sadece Halfeti toprağında siyah. Başka iklimde, başka toprakta rengi değişiyor. Birecik Barajı siyah gülü de yutacak.

Fırat kıyısında uzanan portakal, mandalina, turunç, nar bahçelerinin arasında ilerliyoruz. Sanki bir Akdeniz ilindeymişiz duygusuna kapılmamak elde değil. Yeşilin arasında kaybolmuş bir evin bahçesinde buluyoruz kendimizi. 60 yaşındaki Sabriye Yazgan, meyve ikram ediyor. Tüm Halfetililer gibi onun da sesi kaygılı. Yüzlerce ağacıyla, sebzeleri ve hayvanlarıyla artık misafir olduğunu düşünüyor. Eski mutlu günleri yad etmeden geçemiyor. ‘‘Daha sakin, sevinçliydik. Şimdi çok üzgünüz.’’ Başını eğiyor. Kedisi Kiraz'ı okşuyor. Devletin kendisine hâlâ göstermediği yerleşim yerini bilmese de Fırat'tan uzak, kurak ve beton tek tip evler yapacağını biliyor.

CENNETE VEDA

Halfeti'nin CHP'li Belediye Başkanı Mehmet Gökçek, Melih Gökçek'le amca çocuğu. Melih Gökçek'le zamanında basına da yansıyan çok tartışmaları olduğunu, yeniden tartışmak istemediğini söylüyor. ‘‘Burada doğdu, dışarıda büyüdü. Sekiz bin Gökçek var. Partilerimiz ayrı. Ankara'ya belediye başkanı seçildiğinde gururlanmıştık ama...’’ demekle yetiniyor. Halfeti'nin sorunlarını dile getirmeyi tercih ediyor. O kadar üzgün ki. Birkaç gün önce ilçe yaşlılarıyla sohbet toplantısı yapmış. Onlarla birlikte ağlamış. yapılacak hiçbir şey yok. Halfeti yok olacak! Öyle çaresiz ki... ‘‘Zoraki iskan yapılıyor. Bu insanlar ne yiyip ne içecek? Devletin yaptırdığı konutta oturmayacak. Büyük şehirlere göç edip ne iş yapacak? Yaşlılar taşındıkları yıl ölür kederinden.’’

Mehmet Gökçek, Keban ve Samsat Barajları altında kalan köyleri, göç eden köylülerin mutsuzluklarını örnek veriyor. ‘‘Dağ başına ev yaptır, oturt. Mutlu olmasa bile bu insanlara iş alanları açılmalı.’’ Gökçek, devletin azalan süreye karşılık yeni yerleşim alanı gösterme konusunda çok ağır davrandığını, göçün arttığını, ilçenin dağılmak üzere olduğunu anlatıyor. En büyük kaygılarından biri de istimlak parasının hâlâ verilmemesi. ‘‘Atatürk Barajı'nın inşaatı 14 yıl önce başlamıştı. Bugün olmuş parasını alamayan köylüler var.’’

Su altında kalmadan önce kurtarılacak tarihi zenginlikler olur diye son iki dönemin Kültür Bakanlarına başvurmuş. Her ikisinde de sözlü cevap alabilmiş: ‘‘Ne yapalım? Türkiye'nin her tarafı tarih.’’ Gökçek bu cevaba karşılık şunları söylüyor: ‘‘Ama Türkiye'nin her tarafı su altında kalmıyor.’’

GAP kapsamında açılan Çok Amaçlı Toplum Merkezi (ÇATOM), Halfeti'de de bulunuyor. Halfeti'yi merkez alarak yürütülen Yeniden Yerleşim İstihdam ve Ekonomik Yatırımlar Projesi'nin Koordinatörü, Sosyolog Oya Açıkalın, baraj sonrası kente göçecek kadın erkek, yaşlı genç Halfetililer için vasıf kazandırma kursları düzenlediklerini belirtiyor. Üç aylık kurslara 30 kişi katılabiliyor. Açıkalın, barajdan etkilenen Halfeti ve 44 köyünü hesaba kattıklarında işsiz erkek sayısının üç bin olduğunu söylüyor. ‘‘Ama iş bulma konusunda ÇATOM'un yapabileceği bir şey yok.’’ Açıkalın, bu kursların gerçekleşebilmesi için mali desteğe ihtiyaçları olduğunu söylüyor.

İlçemizin  önemli  kişilerinden Cumhuriyetimizin kurulduğu yıllarda Atatürk'ün silah arkadaşlarından ve birinci devre Urfa Milletvekili olarak parlamentoya giren Yasin Efendi (Yasin KUTLUG), Senatör olarak görev yapan Halil BALKIS, Milletvekilliği yapan Abdullah GÖKSEL ve Sağlık Bakanı olarak görev yapan Cengiz GÖKÇEK’tir.

 www.halfeti.bel.tr   sitesinden bu yazi alinmistir

ahmet Kanneci; Ünlü gitar virtüözü

Sevket Arman, Ressam (1918-1979) Özgecmisi bu sitede okunabilir http://mimoza.marmara.edu.tr/~avni/ARMAN/ozgecmis.htm